Cách chăm sóc da trong quá trình xạ trị

Cách chăm sóc da trong quá trình xạ trị gồm vệ sinh nhẹ nhàng bằng nước ấm, thấm khô thay vì chà xát, giảm ma sát, bảo vệ da khỏi ánh nắng và chỉ sử dụng kem dưỡng hoặc thuốc bôi được ê-kíp điều trị chấp thuận.

Nếu da còn nguyên vẹn, bác sĩ có thể hướng dẫn dùng kem dưỡng phù hợp. Nếu da đã phồng rộp, bong tróc ướt, rỉ dịch hoặc chảy máu, người bệnh không nên tiếp tục chăm sóc như vùng da khô thông thường mà cần liên hệ khoa xạ trị.

Vì sao cần chăm sóc da khi xạ trị?

Xạ trị sử dụng tia năng lượng cao để tác động lên tế bào ung thư. Mặc dù kế hoạch điều trị được thiết kế nhằm tập trung liều tia vào vùng cần điều trị, các tế bào da lành trong trường chiếu vẫn có thể chịu ảnh hưởng.

Trong quá trình điều trị, vùng da nhận tia có thể:

• Khô hoặc căng.

• Đỏ hay sẫm màu hơn.

• Ngứa và châm chích.

• Nóng rát hoặc đau.

• Bong vảy khô.

• Phồng rộp hoặc bong tróc ướt.

• Rỉ dịch khi tổn thương nặng hơn.

Chăm sóc da đúng cách không bảo đảm ngăn chặn hoàn toàn phản ứng do tia xạ, nhưng có thể giúp giảm kích ứng, hạn chế tổn thương do cọ xát và giúp người bệnh dễ chịu hơn.

Nguyên tắc quan trọng khi chăm sóc vùng da xạ trị

Người bệnh cần ghi nhớ bốn nguyên tắc:

1. Giữ da sạch nhưng không chà xát.

2. Giảm ma sát, nhiệt và các chất gây kích ứng.

3. Không tự bôi hoặc đắp sản phẩm khi chưa được chấp thuận.

4. Báo sớm cho ê-kíp điều trị khi da thay đổi.

Hướng dẫn của khoa xạ trị đang điều trị luôn được ưu tiên. Loại sản phẩm được phép sử dụng và thời điểm bôi có thể khác nhau tùy cơ sở, vị trí điều trị và tình trạng da.

Cách chăm sóc da trước khi bắt đầu xạ trị

Báo cho bác sĩ về tình trạng da hiện tại

Trước liệu trình, người bệnh nên cho bác sĩ biết nếu vùng da dự kiến điều trị đang có:

• Viêm da hoặc dị ứng.

• Chàm, vảy nến hoặc bệnh da mạn tính.

• Vết mổ chưa lành.

• Nhiễm trùng.

• Phát ban.

• Vết loét hoặc vùng da đang rỉ dịch.

• Tiền sử phản ứng với băng dính hoặc mỹ phẩm.

Cũng nên cung cấp danh sách các sản phẩm đang sử dụng như kem dưỡng, thuốc bôi, chất khử mùi, dầu, cao dán hoặc thảo dược.

Chuẩn bị sản phẩm theo hướng dẫn

Không cần mua nhiều sản phẩm trước khi được tư vấn. Người bệnh nên hỏi khoa xạ trị:

• Dùng loại sữa tắm hoặc chất làm sạch nào?

• Có được sử dụng kem dưỡng không?

• Có được dùng chất khử mùi không?

• Nên bôi sản phẩm vào thời điểm nào?

• Phải ngừng sử dụng khi xuất hiện dấu hiệu gì?

Một sản phẩm được quảng cáo là dịu nhẹ hoặc dành cho da nhạy cảm chưa chắc phù hợp với vùng da đang xạ trị.

Chọn trang phục phù hợp

Nên chuẩn bị quần áo:

• Mềm và thoáng.

• Có kích thước rộng vừa phải.

• Thấm hút mồ hôi.

• Ít đường may cọ vào vùng điều trị.

• Dễ mặc và cởi.

Khi xạ trị vùng vú, áo ngực có gọng hoặc quá chật có thể cọ vào nếp dưới vú và vùng nách. Nếu mặc áo ngực gây khó chịu, người bệnh nên hỏi nhân viên y tế về lựa chọn phù hợp hơn.

Cách vệ sinh da hằng ngày trong quá trình xạ trị

Rửa bằng nước ấm

Sử dụng nước ấm vừa phải, không dùng nước quá nóng hoặc quá lạnh. Tránh ngâm lâu trong bồn nước nóng hoặc đứng dưới vòi sen nóng trong thời gian dài.

Dùng tay để rửa nhẹ

Dùng bàn tay sạch đưa nước nhẹ nhàng lên vùng da điều trị. Không dùng:

• Bông tắm.

• Xơ mướp.

• Bàn chải.

• Khăn thô.

• Miếng tẩy tế bào chết.

• Thiết bị massage.

Nếu cần dùng sản phẩm làm sạch, hãy chọn loại được ê-kíp xạ trị chấp thuận.

Thấm khô thay vì chà xát

Sau khi rửa, dùng khăn mềm, sạch để vỗ hoặc thấm khô. Có thể để da khô tự nhiên nếu thuận tiện.

Cần chú ý làm khô nhẹ nhàng tại:

• Nếp dưới vú.

• Vùng nách.

• Các nếp gấp trong trường chiếu.

Không kéo căng hoặc chà xát vùng da đang nhạy cảm.

Không tự xóa dấu định vị

Một số dấu mực hoặc hình đánh dấu trên da được dùng để hỗ trợ định vị khi điều trị. Không tự kỳ, cọ hoặc dùng hóa chất để xóa.

Nếu dấu bị mờ hoặc mất, hãy báo kỹ thuật viên; không tự vẽ lại.

Có nên dùng kem dưỡng ẩm khi xạ trị?

Kem dưỡng có thể giúp giảm khô, căng và ngứa khi da vẫn còn nguyên vẹn. Tuy nhiên, người bệnh chỉ nên dùng sản phẩm và tần suất đã được khoa xạ trị đồng ý.

Khi bôi kem:

• Rửa tay trước và sau khi bôi.

• Lấy lượng vừa đủ.

• Thoa nhẹ, không massage mạnh.

• Không dùng chung sản phẩm với người khác.

• Theo dõi cảm giác châm chích, nóng hoặc ngứa tăng.

• Làm theo hướng dẫn về khoảng cách giữa lúc bôi và buổi xạ trị.

Người bệnh cần ngừng bôi lên khu vực phồng rộp, bong tróc ướt hoặc rỉ dịch và hỏi lại bác sĩ. Kem dưỡng dành cho da nguyên vẹn không phải là sản phẩm chăm sóc vết thương hở.

Chăm sóc da trước mỗi buổi xạ trị

Trước buổi điều trị, người bệnh nên:

• Vệ sinh theo hướng dẫn thông thường.

• Mặc quần áo sạch, mềm và rộng.

• Không bôi sản phẩm mới lên vùng điều trị.

• Không sử dụng nước hoa tại vùng chiếu xạ.

• Không dán miếng dán giảm đau hoặc miếng dán tạo nhiệt lên da.

• Tuân thủ hướng dẫn riêng về kem dưỡng và chất khử mùi.

• Báo cho kỹ thuật viên nếu da đang đỏ, đau, phồng rộp hoặc rỉ dịch.

Không cố che tổn thương bằng nhiều lớp kem, phấn hoặc mỹ phẩm trước khi nhân viên y tế kiểm tra.

Chăm sóc da sau mỗi buổi xạ trị

Sau buổi điều trị:

• Kiểm tra vùng da dưới ánh sáng đủ rõ.

• Theo dõi màu sắc, mức độ khô và cảm giác đau rát.

• Tiếp tục dùng sản phẩm đã được chấp thuận.

• Giữ quần áo khô và thông thoáng.

• Tránh hoạt động làm vùng da cọ xát nhiều.

• Nghỉ ngơi và uống nước phù hợp với tình trạng sức khỏe.

Người bệnh có thể ghi lại ngày xuất hiện triệu chứng hoặc chụp ảnh để theo dõi nếu được ê-kíp điều trị đồng ý. Không sử dụng hình ảnh để tự chẩn đoán thay cho thăm khám.

Cách giảm ma sát ở vùng vú và nách

Khi xạ trị ung thư vú, nếp dưới vú và vùng nách dễ bị kích ứng vì thường xuyên ẩm và cọ xát.

Người bệnh nên:

• Mặc áo mềm, thoáng.

• Tránh áo ngực có gọng nếu gây đau.

• Thay quần áo khi ẩm do mồ hôi.

• Không kẹp giấy, bông hoặc khăn thô vào nếp da.

• Không dán băng keo trực tiếp lên vùng chiếu xạ.

• Không rắc phấn hoặc bột hút ẩm khi chưa hỏi bác sĩ.

• Tránh vận động khiến vùng da cọ xát nhiều nếu đang đau.

Nếu da ở nếp gấp bắt đầu sáng bóng, mềm ẩm hoặc bong tróc, cần báo cho khoa xạ trị.

Có được sử dụng chất khử mùi không?

Khuyến cáo về chất khử mùi có thể khác nhau giữa các cơ sở điều trị. Người bệnh nên hỏi trực tiếp ê-kíp xạ trị.

Nếu được phép sử dụng:

• Chỉ dùng trên da còn nguyên vẹn.

• Ngừng dùng nếu xuất hiện rát, ngứa hoặc phát ban.

• Không bôi lên vùng da phồng rộp hoặc bong tróc.

• Không dùng sản phẩm mới có nhiều hương liệu trong liệu trình.

Không nên cố khử mùi bằng cồn, chanh, phèn chua hoặc các chất có khả năng gây kích ứng.

Có được cạo lông vùng nách không?

Cạo bằng dao có thể gây xước và kích ứng vùng da đang nhạy cảm. Người bệnh nên hỏi khoa xạ trị trước khi cạo hoặc tẩy lông.

Không nên:

• Dùng dao cạo trên vùng da đang đỏ rát.

• Nhổ lông.

• Wax.

• Dùng kem tẩy lông.

• Thực hiện laser hoặc phương pháp thẩm mỹ tại vùng điều trị.

Nếu thật sự cần xử lý lông, ê-kíp điều trị sẽ tư vấn phương pháp an toàn hơn tùy tình trạng da.

Những điều nên tránh trong quá trình xạ trị

Không gãi hoặc bóc da

Không gãi, cạy vảy, bóc phần da bong hoặc chọc vỡ bóng nước. Những hành động này có thể gây chảy máu và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Không chườm nóng hoặc lạnh

Không đặt túi nước nóng, đèn nhiệt, miếng dán nóng, nước đá hoặc túi lạnh trực tiếp lên vùng điều trị khi chưa được bác sĩ đồng ý.

Da sau xạ trị có thể nhạy cảm hoặc thay đổi cảm giác, khiến người bệnh không nhận biết tổn thương nhiệt kịp thời.

Không tự ý sát khuẩn

Không tự dùng cồn, oxy già hoặc dung dịch sát khuẩn mạnh lên vùng da đang đỏ, bong tróc hay rỉ dịch.

Không tự bôi hoặc đắp sản phẩm

Không tự sử dụng:

• Thuốc kháng sinh bôi.

• Thuốc corticoid.

• Kem trị bỏng.

• Dầu nóng hoặc dầu gió.

• Nước hoa và mỹ phẩm.

• Nghệ hoặc thuốc bột.

• Lá cây và thuốc nam.

• Cao dán hoặc miếng dán.

• Sản phẩm của người bệnh khác.

Nếu muốn sử dụng một sản phẩm hỗ trợ, người bệnh cần đưa đầy đủ thông tin thành phần cho bác sĩ và chỉ dùng sau khi được chấp thuận.

Không để da tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng

Vùng da được xạ trị có thể nhạy cảm với ánh nắng trong và sau điều trị. Nên che chắn bằng quần áo mềm, kín.

Hãy hỏi bác sĩ về loại kem chống nắng và thời điểm có thể sử dụng, đặc biệt khi da còn viêm hoặc có vết thương hở.

Chăm sóc tùy theo tình trạng da

Khi da vẫn bình thường

Tiếp tục vệ sinh nhẹ nhàng, dùng sản phẩm đã được cho phép và quan sát da mỗi ngày.

Không cần bôi nhiều sản phẩm nhằm “phòng bỏng” nếu chưa có chỉ định.

Khi da khô, đỏ hoặc ngứa nhưng còn nguyên vẹn

Người bệnh nên:

• Báo cho ê-kíp điều trị.

• Giảm cọ xát.

• Dùng kem dưỡng được chấp thuận.

• Không gãi.

• Theo dõi xem vùng đỏ có lan rộng hay không.

Xem thêm hướng dẫn: Da đỏ rát sau xạ trị phải làm gì?

Khi da bong tróc khô

Không bóc vảy. Tiếp tục chăm sóc nhẹ nhàng và báo bác sĩ nếu da chuyển sang ẩm, đau hoặc rỉ dịch.

Khi da phồng rộp hoặc bong tróc ướt

Cần liên hệ khoa xạ trị. Không tiếp tục bôi kem dưỡng thông thường lên vùng da hở nếu chưa được hướng dẫn.

Bác sĩ hoặc điều dưỡng có thể lựa chọn thuốc, sản phẩm làm sạch và loại băng dựa trên diện tích, vị trí và lượng dịch.

Xem thêm: Bỏng ngoài da sau xạ trị là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách chăm sóc.

Khi da bị loét hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng

Các dấu hiệu cảnh báo gồm:

• Đau tăng.

• Vùng đỏ lan rộng.

• Da sưng và nóng.

• Dịch tiết đục.

• Vết thương có mùi.

• Chảy máu.

• Sốt hoặc rét run.

Người bệnh cần được thăm khám, không tự điều trị tại nhà.

Xem thêm: Lở loét da sau xạ trị và cách chăm sóc.

Có nên tự ngừng xạ trị khi da bị tổn thương?

Không tự ý ngừng, hoãn hoặc bỏ buổi xạ trị.

Người bệnh cần báo cho bác sĩ để được đánh giá. Tùy mức độ, ê-kíp điều trị có thể:

• Tiếp tục điều trị và tăng cường chăm sóc da.

• Chỉ định thuốc hoặc loại băng phù hợp.

• Theo dõi sát hơn.

• Điều chỉnh kế hoạch khi thực sự cần thiết.

Quyết định thay đổi liệu trình phải do bác sĩ xạ trị đưa ra.

Chăm sóc da sau khi kết thúc liệu trình

Phản ứng da có thể chưa giảm ngay sau buổi xạ trị cuối. Ở một số người, tình trạng đỏ, rát hoặc bong tróc có thể tiếp tục rõ hơn trong một khoảng thời gian ngắn trước khi cải thiện.

Người bệnh nên:

• Tiếp tục vệ sinh nhẹ nhàng.

• Dùng sản phẩm theo hướng dẫn.

• Theo dõi đến khi da lành.

• Bảo vệ vùng da khỏi ánh nắng.

• Không tự sử dụng sản phẩm trị sẹo khi da chưa liền.

• Tái khám đúng lịch.

• Báo bác sĩ nếu tổn thương không cải thiện hoặc nặng hơn.

Vùng da từng xạ trị có thể nhạy cảm lâu dài. Vì vậy, việc bảo vệ da không nên kết thúc ngay khi hoàn thành liệu trình.

Bảng kiểm chăm sóc da hằng ngày

Khi nào cần liên hệ bác sĩ ngay?

Người bệnh cần liên hệ bác sĩ hoặc khoa xạ trị khi:

• Da phồng rộp hoặc bong tróc ướt.

• Vùng da bị loét, rỉ dịch hoặc chảy máu.

• Vết thương có mùi bất thường.

• Da đỏ lan rộng, sưng hoặc nóng.

• Đau tăng hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ.

• Dịch tiết chuyển màu đục, vàng hoặc xanh.

• Xuất hiện sốt hoặc rét run.

• Người bệnh mệt lả hoặc ăn uống kém.

• Tổn thương ảnh hưởng nhiều đến vận động và sinh hoạt.

Nếu có khó thở, đau ngực đột ngột, choáng hoặc biểu hiện nghiêm trọng khác, người bệnh cần được đánh giá cấp cứu.

Câu hỏi thường gặp

Có cần kiêng tắm khi xạ trị không?

Thông thường người bệnh vẫn cần giữ vùng da sạch. Nên rửa bằng nước ấm, thao tác nhẹ và thấm khô. Hãy tuân thủ hướng dẫn riêng nếu da đã có vết thương.

Có được dùng sữa tắm không?

Có thể dùng sản phẩm dịu nhẹ nếu được khoa xạ trị cho phép. Ngừng sử dụng nếu da bị châm chích, ngứa hoặc đỏ hơn.

Nên bôi kem dưỡng bao nhiêu lần mỗi ngày?

Tần suất phụ thuộc vào sản phẩm và hướng dẫn của cơ sở điều trị. Không nên tự tăng số lần bôi hoặc thay sản phẩm khi chưa trao đổi với nhân viên y tế.

Có được bôi kem ngay trước buổi xạ trị không?

Mỗi cơ sở có thể có hướng dẫn khác nhau. Người bệnh cần hỏi khoa xạ trị về thời điểm bôi và không tự suy đoán.

Da đang rỉ dịch có được bôi kem dưỡng không?

Không bôi kem dưỡng thông thường lên vùng da hở hoặc rỉ dịch khi chưa được bác sĩ hướng dẫn. Vùng này có thể cần cách làm sạch và loại băng riêng.

Có nên dùng cao dán hoặc thuốc nam để phòng bỏng da không?

Không tự sử dụng. Bất kỳ sản phẩm nào đặt lên vùng xạ trị cũng cần được bác sĩ điều trị xem xét về thành phần, thời điểm sử dụng và tình trạng da.

Chăm sóc đúng có ngăn hoàn toàn bỏng da không?

Không thể bảo đảm ngăn hoàn toàn phản ứng da. Mức độ tổn thương còn phụ thuộc vào liều xạ, vùng điều trị, nếp gấp da và cơ địa. Chăm sóc phù hợp giúp giảm kích ứng và phát hiện sớm diễn tiến bất thường.

Kết luận

Chăm sóc da trong quá trình xạ trị cần được thực hiện nhẹ nhàng và đều đặn: giữ da sạch, thấm khô, giảm ma sát, tránh nhiệt và ánh nắng, đồng thời chỉ sử dụng sản phẩm đã được ê-kíp điều trị chấp thuận.

Điểm quan trọng nhất là phân biệt da còn nguyên vẹn với da đã phồng rộp, bong tróc ướt hoặc rỉ dịch. Khi da bị hở, người bệnh cần được nhân viên y tế hướng dẫn chăm sóc vết thương, không tự bôi thuốc hoặc đắp sản phẩm.

Người đọc có thể tham khảo ca bệnh chăm sóc bỏng da sau xạ trị ung thư vú. Đây là một trường hợp cụ thể; diễn tiến và kết quả không đại diện cho tất cả người bệnh.

Lưu ý: Nội dung cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị trực tiếp.