.jpg)
Tác dụng phụ của xạ trị ung thư vú thường xuất hiện tại vùng được chiếu xạ và có thể bao gồm mệt mỏi, đỏ hoặc sạm da, ngứa, đau rát, bong tróc da, căng tức và sưng vùng vú. Phần lớn phản ứng cấp tính có thể cải thiện dần sau khi kết thúc điều trị, nhưng mức độ và thời gian hồi phục ở mỗi người không giống nhau.
Một số tác dụng phụ muộn như thay đổi màu sắc hoặc độ đàn hồi của da, phù bạch huyết, ảnh hưởng đến phổi hay tim ít gặp hơn. Người bệnh cần được theo dõi theo lịch và thông báo sớm cho ê-kíp điều trị khi triệu chứng tăng lên.
I. Vì sao xạ trị ung thư vú gây tác dụng phụ?
Xạ trị sử dụng tia năng lượng cao để tiêu diệt hoặc làm tổn thương tế bào ung thư. Mặc dù kế hoạch điều trị được thiết kế nhằm tập trung liều tia vào vùng cần điều trị, một phần mô lành ở da, thành ngực hoặc khu vực lân cận vẫn có thể chịu ảnh hưởng.
Tác dụng phụ khác nhau tùy thuộc vào:
- Vị trí và diện tích vùng chiếu xạ.
- Tổng liều xạ và cách chia liều.
- Có xạ trị vùng hạch hay không.
- Tình trạng da trước điều trị.
- Tiền sử phẫu thuật hoặc hóa trị.
- Thể trạng và bệnh lý đi kèm.
- Mức độ ma sát, độ ẩm và nếp gấp tại vùng da điều trị.
- Khả năng hồi phục của từng người.
Một người có thể chỉ gặp phản ứng nhẹ, trong khi người khác cần được chăm sóc và theo dõi sát hơn. Hình ảnh tổn thương nặng trên mạng không đại diện cho tất cả người bệnh.
Nếu muốn tìm hiểu về cảm giác trong lúc điều trị, người đọc có thể xem thêm bài Xạ trị ung thư vú có đau không?.
II. Các tác dụng phụ sớm của xạ trị ung thư vú
Tác dụng phụ sớm có thể xuất hiện trong quá trình xạ trị hoặc những tuần đầu sau khi hoàn thành liệu trình.
1. Mệt mỏi sau xạ trị
Mệt mỏi là một trong những phản ứng thường gặp. Người bệnh có thể cảm thấy thiếu năng lượng, khó tập trung hoặc cần nghỉ nhiều hơn bình thường.
Tình trạng này có thể tăng dần theo liệu trình và còn chịu ảnh hưởng bởi:
- Phẫu thuật hoặc hóa trị trước đó.
- Thiếu ngủ, đau hoặc lo âu.
- Ăn uống kém.
- Thiếu máu hoặc bệnh lý đi kèm.
- Việc phải di chuyển thường xuyên để điều trị.
Người bệnh nên sắp xếp thời gian nghỉ hợp lý, duy trì vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép và ăn uống đầy đủ. Nếu mệt nhiều, khó thở, chóng mặt, tim đập nhanh hoặc không thể thực hiện sinh hoạt thông thường, cần báo cho bác sĩ.
2. Da đỏ, sạm, khô hoặc ngứa
Phản ứng da do tia xạ có thể giống cháy nắng. Vùng da điều trị có thể:
- Đỏ hoặc sẫm màu hơn.
- Khô, căng hoặc nhạy cảm.
- Ngứa và châm chích.
- Nóng rát hoặc đau.
- Bong vảy nhẹ.
Những thay đổi này thường xuất hiện từ từ chứ không xảy ra ngay trong buổi chiếu tia đầu tiên. Phản ứng có thể tiếp tục tăng trong một khoảng thời gian ngắn sau khi kết thúc xạ trị rồi mới giảm dần.
Màu da ban đầu cũng ảnh hưởng đến biểu hiện quan sát được. Không phải người bệnh nào cũng có vùng da đỏ rõ; ở một số người, da chủ yếu sạm màu, khô hoặc thay đổi sắc tố.
3. Bỏng da và bong tróc ướt
Khi phản ứng da tiến triển, lớp da bề mặt có thể bong tróc. Trường hợp nặng hơn có thể xuất hiện vùng da ẩm ướt, đau, rỉ dịch hoặc chảy máu.
Tình trạng này dễ xảy ra ở những vị trí:
- Nếp dưới vú.
- Vùng nách.
- Nơi da thường xuyên cọ xát.
- Khu vực ẩm do mồ hôi.
- Vùng nhận liều xạ cao hơn.
Bong tróc ướt cần được nhân viên y tế đánh giá. Người bệnh không nên tự bóc da, chọc vỡ bóng nước hoặc đắp thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng.
Xem thêm: Bỏng ngoài da sau xạ trị là gì? Nguyên nhân, dấu hiệu và cách chăm sóc.
4. Đau, căng tức hoặc sưng vùng vú
Trong hoặc sau liệu trình, vùng vú hay thành ngực có thể:
- Căng tức và nhạy cảm.
- Hơi sưng hoặc nặng.
- Đau âm ỉ.
- Xuất hiện những cơn đau nhói thoáng qua.
- Khó chịu khi mặc áo ngực hoặc vận động cánh tay.
Các biểu hiện này thường giảm dần nhưng có thể kéo dài khác nhau ở từng người. Nếu vú sưng tăng nhanh, vùng da nóng đỏ lan rộng hoặc đau ngày càng nhiều, người bệnh cần được khám để loại trừ nhiễm trùng và những nguyên nhân khác.
5. Cứng vai và hạn chế vận động cánh tay
Tình trạng cứng vai có thể liên quan đến cả phẫu thuật lẫn xạ trị. Người bệnh có thể cảm thấy căng vùng ngực, nách hoặc vai khi giơ tay.
Các bài tập vận động theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng có thể giúp duy trì tầm vận động. Không nên cố thực hiện động tác gây đau nhiều, đặc biệt khi vết mổ hoặc vùng da xạ trị chưa ổn định.
6. Rụng lông tại vùng chiếu xạ
Lông nách hoặc lông ở vùng da được điều trị có thể thưa hoặc rụng. Lông có thể mọc lại sau điều trị nhưng đôi khi mọc thưa hơn trước.
Xạ trị tại vú không gây rụng tóc toàn bộ đầu, trừ trường hợp đầu nằm trong vùng được điều trị vì một chỉ định khác.
7. Đau họng hoặc khó nuốt
Biểu hiện này không xảy ra ở tất cả người bệnh. Một số trường hợp xạ trị vùng hạch gần xương đòn có thể cảm thấy đau họng hoặc khó chịu khi nuốt.
Nếu việc ăn uống bị ảnh hưởng, người bệnh cần báo bác sĩ để được đánh giá và hỗ trợ dinh dưỡng phù hợp.
III. Các tác dụng phụ muộn có thể gặp
Tác dụng phụ muộn có thể xuất hiện sau nhiều tháng hoặc nhiều năm. Phần lớn người bệnh không gặp biến chứng muộn nghiêm trọng, nhưng việc tái khám vẫn rất quan trọng.
1. Thay đổi da và mô vùng vú
Sau xạ trị, vùng da điều trị có thể:
- Sẫm màu hơn.
- Khô hoặc nhạy cảm hơn.
- Xuất hiện những mạch máu nhỏ dưới da.
- Dày, cứng hoặc kém đàn hồi.
- Thay đổi cảm giác.
Kích thước, hình dạng hoặc độ mềm của vú cũng có thể thay đổi do mô xơ hình thành. Mức độ thay đổi phụ thuộc vào cơ địa, phương pháp phẫu thuật và kế hoạch xạ trị.
2. Phù bạch huyết
Phù bạch huyết là tình trạng dịch bạch huyết tích tụ, gây sưng ở cánh tay, bàn tay, vùng vú hoặc thành ngực. Nguy cơ có thể cao hơn nếu người bệnh đã nạo hạch nách và tiếp tục xạ trị vùng hạch.
Các dấu hiệu cần chú ý gồm:
- Một bên tay hoặc bàn tay sưng hơn.
- Cảm giác nặng, căng hoặc tức.
- Nhẫn, đồng hồ hoặc tay áo chật hơn.
- Da căng hoặc cử động khó hơn.
- Vùng vú hay thành ngực sưng kéo dài.
Phát hiện và can thiệp sớm có thể giúp kiểm soát triệu chứng tốt hơn. Người bệnh không nên tự xoa bóp mạnh khi chưa được hướng dẫn.
3. Ảnh hưởng đến phổi
Một vùng nhỏ của phổi có thể nằm gần trường chiếu xạ. Hiếm khi người bệnh xuất hiện viêm phổi do tia xạ với các biểu hiện như:
- Ho khan kéo dài.
- Khó thở.
- Đau hoặc tức ngực.
- Sốt không rõ nguyên nhân.
Những triệu chứng trên cũng có thể do nhiều bệnh lý khác nên cần được bác sĩ đánh giá, không nên tự kết luận là tác dụng phụ thông thường.
4. Ảnh hưởng đến tim
Khi điều trị vú trái, tim có thể nằm gần vùng chiếu xạ. Các kỹ thuật lập kế hoạch và kiểm soát hô hấp hiện nay giúp hạn chế lượng tia đến tim, nhưng nguy cơ lâu dài không hoàn toàn bằng không.
Người bệnh có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu hoặc hút thuốc cần trao đổi với bác sĩ để kiểm soát các yếu tố nguy cơ.
Nếu xuất hiện đau ngực đột ngột, khó thở, choáng hoặc vã mồ hôi, cần đi cấp cứu thay vì chờ đến lịch tái khám.
5. Tổn thương xương hoặc thần kinh
Gãy xương sườn, tổn thương thần kinh vùng vai–cánh tay hoặc suy yếu cơ là những biến chứng hiếm gặp. Người bệnh cần báo bác sĩ nếu xuất hiện đau kéo dài, tê, yếu tay hoặc giảm khả năng vận động.
6. Ung thư thứ phát
Nguy cơ xuất hiện một ung thư khác do tia xạ là rất thấp nhưng có thể tồn tại trong thời gian dài. Khi bác sĩ chỉ định xạ trị, lợi ích kiểm soát ung thư vú được cân nhắc cùng các nguy cơ có thể xảy ra.
Người bệnh nên thực hiện lịch theo dõi sau điều trị và báo bác sĩ khi có triệu chứng mới kéo dài.
IV. Tác dụng phụ thường kéo dài bao lâu?
Không có một mốc hồi phục giống nhau cho tất cả mọi người.
Phản ứng da cấp tính và mệt mỏi có thể tăng dần trong liệu trình, đôi khi còn rõ hơn một thời gian ngắn sau buổi xạ trị cuối rồi mới cải thiện. Những tổn thương nhẹ thường hồi phục nhanh hơn bong tróc ướt, vết loét hoặc tình trạng kèm nhiễm trùng.
Đau nhói, căng tức và thay đổi cảm giác tại vú có thể cần nhiều tuần hoặc nhiều tháng để giảm. Một số thay đổi về màu da, độ đàn hồi của mô hay phù bạch huyết có thể kéo dài và cần được theo dõi riêng.
Vì vậy, người bệnh không nên dựa vào thời gian hồi phục của một trường hợp khác để tự đánh giá tình trạng của mình.
V. Cách chăm sóc da sau xạ trị ung thư vú
Người bệnh nên tuân thủ hướng dẫn riêng của khoa xạ trị vì sản phẩm được phép dùng và thời điểm sử dụng có thể khác nhau giữa các cơ sở.
Vệ sinh nhẹ nhàng
Rửa vùng da bằng nước ấm và sản phẩm dịu nhẹ nếu được ê-kíp điều trị cho phép. Sau khi rửa, dùng khăn mềm vỗ khô, không chà xát.
Không tự xóa các dấu đánh dấu phục vụ định vị xạ trị.
Hạn chế cọ xát
Mặc quần áo mềm, rộng và thoáng. Tránh đường may, gọng áo hoặc trang phục bó sát cọ vào vùng da nhạy cảm.
Vùng nếp dưới vú và nách cần được giữ sạch, khô theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Không gãi hoặc bóc da
Không gãi, kỳ cọ, bóc vảy hay chọc vỡ bóng nước. Những hành động này có thể làm tổn thương sâu hơn và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Không tự ý bôi, đắp hoặc dán sản phẩm
Không tự sử dụng thuốc bôi, kem dưỡng, dầu, cao dán, thảo dược hoặc bất kỳ sản phẩm nào lên vùng chiếu xạ khi chưa được bác sĩ đồng ý.
Đối với vùng da bong tróc ướt hoặc vết thương hở, nhân viên y tế có thể chỉ định loại băng phù hợp. Sản phẩm hỗ trợ tại chỗ không thay thế việc đánh giá tổn thương, làm sạch vết thương, điều trị nhiễm trùng hoặc chăm sóc theo chỉ định.
Tránh nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh
Không đặt túi chườm nóng, nước đá hoặc miếng dán tạo nhiệt lên vùng da được xạ trị. Da nhạy cảm có thể bị tổn thương mà người bệnh không nhận biết ngay.
Bảo vệ vùng da khỏi ánh nắng
Che chắn vùng điều trị bằng trang phục phù hợp. Hỏi bác sĩ về loại kem chống nắng và thời điểm có thể sử dụng, đặc biệt khi da còn đỏ, rát hoặc có vết thương hở.
Ăn uống và vận động phù hợp
Ăn đủ năng lượng và protein, uống nước phù hợp với tình trạng sức khỏe, đồng thời duy trì vận động nhẹ nếu được bác sĩ cho phép.
Nếu ăn uống kém, sụt cân hoặc mệt mỏi kéo dài, người bệnh nên trao đổi với ê-kíp điều trị.
Nếu vùng da đã bị loét, có thể xem thêm hướng dẫn lở loét da sau xạ trị và cách chăm sóc. Mọi biện pháp chăm sóc vẫn cần được bác sĩ đang điều trị chấp thuận.
VI. Khi nào cần đi khám?
Người bệnh cần liên hệ bác sĩ hoặc khoa xạ trị khi có một trong các dấu hiệu:
- Da phồng rộp hoặc bong tróc ướt.
- Vùng da bị loét, rỉ dịch hoặc chảy máu.
- Vết thương có mùi bất thường.
- Da đỏ lan rộng, sưng hoặc nóng.
- Đau tăng dần hoặc không kiểm soát được.
- Sốt hoặc rét run.
- Vú hoặc cánh tay sưng tăng nhanh.
- Ho khan, khó thở hoặc đau ngực kéo dài.
- Tê, yếu tay hoặc hạn chế vận động ngày càng rõ.
- Triệu chứng ảnh hưởng nhiều đến ăn uống, giấc ngủ và sinh hoạt.
Không tự ý ngừng, hoãn hoặc bỏ buổi xạ trị khi chưa trao đổi với bác sĩ. Ê-kíp điều trị sẽ đánh giá mức độ tác dụng phụ và quyết định biện pháp phù hợp.
Nếu đau ngực đột ngột kèm khó thở, choáng, tím tái hoặc vã mồ hôi, người bệnh cần được cấp cứu.
VII. Câu hỏi thường gặp
Xạ trị ung thư vú có đau không?
Tia xạ thường không gây đau trực tiếp trong lúc máy hoạt động. Tuy nhiên, người bệnh có thể khó chịu do tư thế nằm hoặc xuất hiện đau tức, đau nhói và phản ứng da trong quá trình điều trị.
Da đỏ rát sau xạ trị có bình thường không?
Đỏ, sạm, khô, ngứa hoặc rát da là những phản ứng có thể gặp. Tuy nhiên, người bệnh vẫn nên thông báo cho ê-kíp xạ trị để được đánh giá, đặc biệt khi da đau nhiều, phồng rộp, bong tróc ướt hoặc rỉ dịch.
Bỏng da sau xạ trị bao lâu thì hồi phục?
Thời gian hồi phục phụ thuộc vào mức độ tổn thương và tình trạng sức khỏe. Phản ứng nhẹ thường cải thiện dần sau khi kết thúc điều trị; tổn thương loét, bong tróc ướt hoặc nhiễm trùng có thể cần thời gian và chăm sóc chuyên môn lâu hơn.
Có được bôi kem lên vùng da xạ trị không?
Chỉ nên dùng sản phẩm đã được ê-kíp xạ trị chấp thuận. Không tự bôi thuốc, mỹ phẩm, dầu, thảo dược hoặc cao dán, nhất là trên vùng da đang bong tróc hoặc có vết thương hở.
Da bị loét sau xạ trị phải làm gì?
Người bệnh cần liên hệ bác sĩ để đánh giá độ sâu, tình trạng dịch tiết và nguy cơ nhiễm trùng. Không tự bóc da, sát khuẩn mạnh hoặc đắp sản phẩm không rõ thành phần.
Có nên dừng xạ trị khi da bị bỏng không?
Không tự ý dừng điều trị. Bác sĩ sẽ căn cứ vào mức độ tổn thương, nguy cơ nhiễm trùng và kế hoạch điều trị để quyết định tiếp tục, chăm sóc hỗ trợ hoặc điều chỉnh lịch nếu cần.
VIII. Kết luận
Các tác dụng phụ của xạ trị ung thư vú thường gặp gồm mệt mỏi, thay đổi da, bỏng rát, căng tức, sưng vú và cứng vai. Phần lớn phản ứng cấp tính có thể cải thiện theo thời gian, nhưng người bệnh cần theo dõi da hằng ngày và báo sớm cho ê-kíp điều trị khi triệu chứng tiến triển.
Các biến chứng muộn ở phổi, tim, xương hoặc thần kinh ít gặp hơn nhưng vẫn cần được theo dõi trong những lần tái khám sau điều trị.
Người đọc có thể tham khảo ca bệnh chăm sóc bỏng da sau xạ trị ung thư vú để hiểu thêm về diễn tiến tổn thương. Đây là một trường hợp cụ thể; kết quả của một bệnh nhân không đại diện cho tất cả mọi người.
Lưu ý: Nội dung mang tính cung cấp thông tin, không thay thế việc thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ ung bướu và ê-kíp xạ trị.
